Ef ástandið er verra á Íslandi á einhverju sviði en það er í nágrannalöndunum, er einfaldast að reyna að læra af nágrönnunum. Mismunurinn hlýtur að einhverju eða verulegu leyti að stafa af skynsamlegra fyrirkomulagi hjá nágrönnunum.
Ef verðlagsstjóri hugsaði svona eftir endurteknar athuganir skrifstofu hans á innflutningsverði og samanburði við Norðurlönd, mundi hann leggja til, að Ísland tæki upp verðlagsreglur Norðurlanda.
Þá mundi hann leggja til, að álagning verði frjálsari og að aukin áherzla verði lögð á neytendavernd og neytendafræðslu, svo að neytendur geti tekið að sér aðhald að vöruverði. Hann mundi leggja til, að lögunum um samkeppni og viðskiptahætti verði ekki lengur frestað.
En þetta gerir hann ekki. Hann efast um gagnsemi frjálsari verzlunar, þar sem aðstæður séu á ýmsan hátt ekki hinar sömu hér og annars staðar á Norðurlöndum. Einkum hafi verðbólgan brenglað verðskyn neytenda hér á landi.
Þetta er að vísu rétt, en lýsir ekki þróun síðustu missera. Lesendur Dagblaðsins hafa tekið eftir því, að kaupmenn auglýsa vöruverð í vaxandi mæli. Mikill fjöldi lesenda tekur þátt í könnun blaðsins á heimilisútgjöldum. Og mataruppskriftirnar með verðútreikningi hafa vakið athygli.
Ýmis slík dæmi sýna, að verðskyn er hægt að efla og að það er einmitt að eflast um þessar mundir, þrátt fyrir verðbólguna. Og þetta gerist, án þess að ríkið hafi frumkvæði eða leggi hönd á plóginn, til dæmis með umtalsverðum fjárstuðningi við Neytendasamtökin.
Verðlagsstjóri vanmetur neytendur. Hann er að detta í gömlu embættismannagryfjuna. Í augum þeirra er almenningur einskis nýtur múgur, sem embættismenn verði að leiða götuna fram eftir vegi. Í verðlagsmálum sjá slíkir embættismenn aðeins þá lausn að magna lögregluaðgerðir gegn heildsölum og kaupmönnum.
Verðlagsstjóri hefur rökstutt, að 31-36% umboðslauna íslenzkra fyrirtækja eða 2,3 milljörðum króna á ári sé stungið undan gjaldeyris- og skattskilum. Jafnframt sé hagur heildverzlunarinnar mjög slæmur um þessar mundir.
Auðvitað þarf að koma lögum yfir þessa 2,3 milljarða og breyta þeim í löglega álagningu. En verðlagsstjóri má ekki halda, að þar með sé hann að gæta hagsmuna neytenda eða halda niðri verði í landinu.
Breyting umboðslauna í álagningu lækkar að vísu flutningskostnað og aðflutningsgjöld á yfirborðinu. En þar er ekki um fundið fé að ræða, nema ríkið og aðrir málsaðilar sætti sig við rýrari tekjur.
Kjarni málsins er sá, að finna verður leið, sem freistar heildsala til að leita ódýrustu og hagkvæmustu innkaupa. Hingað til hefur verið talið, að nágrannar okkar á Norðurlöndum hafi fundið slíka leið í auknu verzlunarfrelsi.
Verðlagsstjóri virðist kominn á þá skoðun, að sú leið gildi ekki fyrir Ísland. En hann hefur enn sem komið er ekki bent á neina betri leið, enda er ótrúlegt, að slík sé til.
Verðlagsstjóri mundi ná betri árangri, ef hann hætti að ofmeta verðbólguna og að vanmeta neytendur.
Jónas Kristjánsson
Dagblaðið
