Dagblaðið og margir fleiri aðilar hafa á undanförnum mánuðum lagt mikla og vaxandi áherzlu á, að afnema beri forréttindi og skömmtun í lánakerfinu og að í staðinn eigi að láta markaðsöflin um að beina fjármagninu í þá staði, þar sem það gefur beztan arð og hæstu vexti.
Seðlabankinn stendur nú andspænis miklum vanda á þessu sviði. Annars vegar frystir hann nú 25% af sparifé innlánsstofnana, sem er hæsta leyfilegt mark. Og hins vegar fer þetta fé í rauninni ekki til frystingar og er því ekki stjórntæki í peningamálum eins og til er ætlazt. Peningarnir eru notaðir til endurkaupa bankans á afurðalánum þeirra atvinnuvega, sem forréttinda njóta.
Jóhannes Nordal seðlabankastjóri, fjallaði um þennan vanda í ársfundarræðu sinni í síðustu viku. Vék hann að háværum kröfum, einkum frá landbúnaðinum, um aukningu afurðalána. Ef orðið yrði við þessu, þyrfti aukna frystingu og þar af leiðandi yrði minna afgangs til atvinnuvega á borð við iðnaðinn.
Sagði Jóhannes, að nú væri um tvo kosti að velja:
“Fyrri kosturinn er … aukning almennrar bindiskyldu og enn frekari útfærslu afurða- og birgðalánakerfisins til þeirra atvinnuvega, sem taldir eru þurfa mest á þeim að halda … Mundi hún enn auka þann hlut heildarútlána, sem veittur væri með sjálfvirkum hætti án mats á raunverulegri lánsþörf hverju sinni.
Jafnframt yrði bæði þrengdur kostur allra annarra lántakenda og dregið úr ráðstöfunarrétti stjórnenda banka og sparisjóða á því fjármagni, sem innstæðueigendur hafa trúað þeim fyrir. Eftir þessari leið væri því stefnt út í enn meiri og formfastari skömmtun lánsfjár en við höfum hingað til átt við að búa.
Hin leiðin stefnir til gagnstæðrar áttar, þar sem markaðsöflin … verði látin ráða mun meira en nú um útlánadreifinguna … Í fyrsta lagi yrði að stefna að því að tryggja eigendum sparifjár, sem raunverulega fjármagna útlán bankanna, sómasamlega ávöxtun á fé sínu, … Í öðru lagi þyrfti að stefna að því að jafna lánskjör sem mest, þannig að hætt yrði að ýta undir eftirspurn með óeðlilega hagstæðum lánskjörum.
Með þessum hætti gæti tvennt áunnizt. Annars vegar ætti útlánageta bankakerfisins að geta aukizt verulega, en hins vegar ætti lánsféð að nýtast betur til arðbærs rekstrar og fjárfestingar, þar sem allir sætu við sama borð og eðlilegir raunvextir væru greiddir af öllu lánsfé.”
Síðan sagði Jóhannes: “Það er skoðun bankastjórnar Seðlabankans, að reynsla undanfarinna ára vitni bezt um nauðsyn þess að fara í vaxandi mæli inn á síðari leiðina.”
Þessi yfirlýsing frá Seðlabankanum markar tímamót í fjármálum þjóðarinnar. Með henni hefur bankinn lagt sitt lóð á vogarskál fjárhagslegs jafnvægis og efnahagslegra framfara. Veri hann þar velkominn.
Jónas Kristjánsson
Dagblaðið
