Lækkun gengisins um 17% var fyrsta skrefið til bjargar efnahagslífinu úr þeim ógöngum, sem það er komið í. Næstu tvö skrefin létu ekki lengi á sér standa, annars vegar lög um ráðstöfun gengishagnaðar til millifærslu í sjávarútvegi og fiskiðnaði og hins vegar lög um hækkun söluskatts um tvö prósentustig. Margar fleiri ráðstafanir munu þurfa að koma í kjölfarið.
Hvorugt hinna nýju skrefa er ánægjulegt, þótt þau hjálpi til við að leysa öngþveiti efnahagsmálanna. Segja má þó, að ráðstöfun gengishagnaðarins sé í samræmi við fyrri gengislækkanir. Og helzta vörnin fyrir 2% hækkun söluskatts er, að leiðtogar vinstri flokkanna voru búnir að fallast á hana í viðræðum sínum um myndun nýrrar ríkisstjórnar, þegar þær viðræður fóru út um þúfur af öðrum ástæðum. Þeir eiga því erfitt með að gagnrýna sömu aðgerð núna.
Æskilegast væri, að stjórnvöld gerðu sem minnst af því að krukka í millifærslur milli einstakra greina sjávarútvegs og fiskiðnaðar. Ef gengið er oft langt á því sviði, hindrar það eðlilega áherzluaukningu á þeim vinnsluaðferðum, sem gefa beztar tekjur á erlendum markaði.
Hitt verður að viðurkennast, að ástandið er svo slæmt í sumum greinum fiskiðnaðar, að millifærslur eru nauðsynlegar til að koma málum þeirra á þurrt. Millifærslurnar tryggja betri nýtingu atvinnutækjanna og það er þyngra á metunum í núverandi ástandi heldur en hin hugsanlegu neikvæðu áhrif á eðlilega þróun fiskvinnslunnar eftir markaðsástæðum. Það verður því að viðurkenna nauðsyn þessara millifærslna um leið og varað er við að ganga of langt á því sviði.
Söluskatturinn er líka erfiður biti í háls. Því meira sem söluskattur er hækkaður til að bjarga tímabundnum erfiðleikum ríkissjóðs, þeim mun meira þrengjast möguleikarnir á að breyta síðar tollum í söluskatt. Vegna viðskiptasambanda okkar við umheiminn og samninga um þau og til að efla hagþróun innanlands verðum við að lækka tolla á næstu árum. Og það verður varla gert nema með því að hækka söluskatt á móti. Þegar söluskatturinn er kominn upp í 19%, fara möguleikarnir á slíku verulega að þrengjast.
Í þessu sambandi er vert að athuga, að tvö af þessum nítján stigum eru viðlagagjöld vegna eldgossins í Vestmannaeyjum og niðurgreiðslna á olíu. Þessi tvö stig eiga að falla niður um mánaðamótin febrúar-marz á næsta ári. Ef þá reynist unnt að framkvæma niðurfellinguna, er auðveldara að sætta sig við þau 2%, sem nú hafa verið lögð á vöruverð í landinu.
Þessi tvö stig eiga að gefa af sér 1.800 milljónir á ári og 300 milljónir, það sem eftir er af þessu ári. Ljóst er, að úr því sem komið er verður ekki unnt að skera niður ríkisútgjöld þessa árs svo mjög, að ekki sé þörf á þessari hækkun. Þess vegna verðum við að sætta okkur við hana um leið og við vonum, að í framtíðinni verði áherzlan fremur lögð á niðurskurð ríkisútgjalda en aukna skattheimtu ríkisins.
En þessi tvö skref eru dæmi um, að ástandið er svo alvarlegt, að engir kostir eru lengur góðir.
Jónas Kristjánsson
Vísir
